MAQUIAVELO
MAQUIAVELO (1469-1527): FUNDADOR DA FILOSOFÍA POLÍTICA MODERNA
1. O humanismo renacentista. A Libertade do home.
Xorde o denominado humanismo renacentista como movemento cultural e político que sitúa ó home no centro do interese (visión antropocéntrica) fronte ás etapas anteriores donde ese centro era ocupado por Deus e os dogmas que facían referencia ó mesmo (teocentrismo medieval como o exposto na patrística e a escolástica). Esta visión humanista vai acompañada por unha visión da natureza como ámbito de desenvolvemento do home e unha consideración optimista no progreso.
2. O retorno ó principio.
Un dos elementos fundamentais que caracterizan ó renacemento é o retorno ós antigos que terá que ser entendido como retorno ó principio. O retorno ó principio significa volver a aquelo que dá forza e vida a cada cousa, volver a aquelo do que depende a conservación e o perfeccionamento de todo ser. Volver ós principios significa reducción dos feitos políticos ós principios, volver á definición da orixe como estratexia de solución do presente que se plantexa problemático.
O retorno á antigüidade clásica supón pois o retorno do home a sí mesmo e realiza e asegura a verdadeira conquista da personalidade humana. Un retorno á valoración da cultura grecorromana que vai a ser reinterpretada desde os diferentes ámbitos (cultura, pintura, escultura, valor do home, etc...).
3. O nacemento dunha nova disciplina: a Ciencia Política
A política asume que como disciplina debe desenvolver unha nova forma de ensinanza, de contido pedagóxico: a ensinanza política débese realizar a partir dunha análise, interpretación e uso da historia. A historia é o libro no que aparecen os distintos ensaios nos que se reflicten as grandezas, os éxitos e os fracasos ou miserias dos proxectos políticos e das súas formas.
4. O modelo de Roma. A lei, a norma, a orde
Roma e o modelo político e lexislativo desta cidade ocupan pois un referente permanente, o principal referente para as teorías de Maquiavelo. Roma, asegura Maquiavelo, fixo posible combinar e convivir dous elementos fundamentais en todo ordenamento político: a riqueza e a virtude.
A libertade debe ser libertade de elección sempre no marco dunhas normas dunhas leis que rixan esa posibilidade. Non se acepta pois a libertade de elección sen normas por ser considerada un risco. Son as leis as que garantizan o recto obrar pois son as garantes desa liberdade de elección. As leis garantizan que a virtude sexa posible no respeto e salvagarda da riqueza. Logo, tanto a riqueza como a libertade de elección, ou a virtude son elementos decisivos, esenciais para a supervivencia, a defensa e a estabilidade da República e polo tanto teñen que ser os que definan os principios universais para tódalas repúblicas. E estos elementos esenciais, recorda Maquiavelo, déronse en perfecta armonía e convivencia no modelo de República que recolle da antiga Roma. Roma configúrase coma o modelo de perfección política. Esta perfección mídese polo respeto á capacidade de obrar e a permanencia desa forma ou modelo de vida e convivencia política no tempo.
5. A visión pesimista da natureza humana. O realismo político.
Así o que está a defender Maquiavelo é que tódolos feitos humanos estean sempre referidos ó terrenal, ó real e concreto, ó posible humano. Esto é o que define a súa postura realista, o realismo da natureza e das accións humanas das que forma parte importante a acción política. O que interesa para o estudio é a natureza humana. Pero esta natureza, que de inicio non é boa nin mala, amosa moitas veces na orde práctica graos de ambición, paixóns e desexos insaciables, perversión e, en definitiva unhas actitudes de maldade que non son dignas de confianza. Logo, a natureza humana amosa na práctica ó home como un ser ambicioso, voluble.
6. A separación de ética e política
O home é autónomo no obrar, decide libremente cales son as súas accións. Logo, o home decide libremente por riba de preceptos éticos, metafísicos ou relixiosos. A liberdade última está sempre nel. A Maquiavelo, non lle importa o <<deber ser>> da ética nin o referente ó trascendente ou a conceptos abstractos ou máis alá do terrenal, non lle importa pois como debe ser un Estado senón como é un Estado, non se trata de saber como debe comportarse un Príncipe cos seus gobernados senón como en realidade se comporta. O principe necesita sempre dar resposta ás circunstancias concretas que en cada caso se lle presentan e non pode deixarse levar polo <<deber ser>> ético.
Separar á política da ética, da metafísica e da relixión supón apartala do emprego dos universais (da bondade, da perfección, etc. antes tan referenciados no pensamento medieval para suxeitar o feito político ó divino (a Deus)) e situala sempre no concreto. O feito político, as accións políticas non se refiren á bondade senón ó bo, non á perfección senón ó perfecto, etc. A política coa súa grandeza e coa súa miseria está sempre referida ó home, ás posibilidades reais do ser humano e, polo tanto, realizase sempre no mundo sen referencia a nada que trascenda a liberdade e ó propio home.
7. O Príncipe
O Príncipe como obra está dirixida a un soberano que goberne un Estado e os seus contidos preséntanse como proposta ou finalidade de aconsellalo de como debe manteñer o seu mando coa maior eficiencia posible. Esta eficiencia é a misión que ten a teoría política. Un Príncipe que teña as seguintes características: capacidade personal. ser un forxador de Estado, unha calidade extraordinaria, especialmente a prudencia, terá que posuír a gran virtude, altura de miras para construír unha república de cidadáns libres e respetuosos coas leis.
Ó Príncipe correspóndelle pois a tarefa de realizar o proxecto de constituir unha república de cidadáns libres que asuman e respeten as leis e os costumes, é dicir, lograr que se comparta unha ética común. Pero para facer común esta ética é necesario que primeiro lle sexa esixible a quen manda, ó principe. Só un Príncipe que posúe virtude como forza creativa é quen de manteñer a súa posición política de mando e dirección política e de asegurar o desexado benestar dos seus súbditos.
8. Diferencias entre O Príncipe e os Discursos:
- En primeiro lugar, a segunda obra non foi escrita dentro do contexto de desesperación e aillamento do Príncipe, isto fai pensar ós analistas que a razón estaría no fondo máis mesurado respecto da visión da política que ofrece.
- En segundo lugar, os discursos son unha obra máis plausible, madura e moderada.
- En terceiro lugar, a principal idea é a defensa do sistema republicano de goberno seguindo o modelo da república romana. Nesta obra xa non se trata de definir a figura do principe senón analizar como un cidadán pode ser libre dentro dun Estado que é, á súa vez, tamen libre e autónomo. Neste aspecto, Maquiavelo acepta o pensamento de Aristóteles para quen a libertade individual e o autogoberno poden alcanzarse só dentro dun Estado que é tamen libre e autónomo.
- Unha cuarta diferencia é a aceptación que agora fai do colectivismo. Nos discursos Maquiavelo cre no poder do pobo, e por iso escribe para o pobo. Impensable na obra O Príncipe, o que agora expresa nos Discursos: <<O pobo é máis prudente, máis estable e ten mellor xuízo que o Príncipe>>.
9. A virtude
A virtude en Maquiavelo é a principal esixencia para a figura do Príncipe. Pero a virtude defendida por Maquiavelo esta separada do moral, é propiamente política e defínese coas características de: Vigor e saúde; Astucia e enerxía; Capacidade de previsión e planificación; Tenacidade.
10. A razón de Estado
O Estado é o elemento que unifica tódalas vontades e polo tanto que debe unificar os intereses individuais nos xerais. En base a esta importancia se xustifica o interés do Estado como algo inquebrantable que se sitúa por riba de calquer outro interés ou imperativo individual ou grupal.
Así entendido, o Estado e os seus intereses sempre aparecen como fin (obxectivo superior) para os cidadáns e por elo terán que comprender e asumir que calquera dereito está suxeito ó dereito superior do Estado. Os fins comúns e o ben común son un principio político incuestionable, para Maquiavelo, polo que debe ser aproblemático (á marxe de calquer problema), amoral (á marxe de calquer valoración).
Es necesario más silencio en nuestras vidas..¿no? Pensemos en el trayecto de casa al trabajo, los largos atascos en vacaciones, las pocascalles tranquilas donde dejar mecerse las olas del pensamiento. La reflexión y la introspección sólo nacen en el silencio.
